09

Yapay zekadaki borsa çılgınlığı ve balon tartışmaları sürerken uzmanlar, dot-com krizine benzer bir döneme işaret ediyor. Çip, kritik mineraller ve enerji maliyetlerinin belirleyici olduğu bu yarışta, yazılımcılardan ziyade veri merkezi ve altyapı sağlayıcılarının kalıcı olacağı vurgulanıyor.

Yapay zeka günlük hayatımıza kalıcı olarak girmiş durumda. Saniyeler içerisinde milyonlarca veriyi tarayarak anında karşımıza getiriyor. Yapay zeka kullanımı için son kullanıcı tarafında çoğunlukla bir ücret ödenmiyor ve piyasada birçok alternatif uygulama bulunuyor. Yapay zekada oluşan bu büyük coşku ve heyecan ABD borsalarına da yansımış vaziyette. ABD NASDAQ borsa endeksinin yüzde yetmişini Nvidia gibi değeri aşırı yükselmiş birkaç dev şirket sırtlıyor. ABD hazine kağıtları alıcı bulmakta zorlanıyor ve birçok devlet bunları elden çıkarıyor. ABD, küresel sermayeyi çekebilmek adına yapay zeka üzerinden borsayı köpürterek piyasadan kaynak sağlıyor. Finans uzmanları da yapay zekada ciddi bir balon oluştuğu konusunda hemfikir.

Altın Bularak Değil, Altın Arayanlara Kazma-Kürek ve Elek Satanlar Kazanacak

ABD'de 1800'lü yılların ortalarında yaşanan "Altına Hücum" döneminde olduğu gibi; altın bularak değil, altın arayanlara kazma, kürek ve elek satanlar kazanacak gibi görünüyor. İnternetin ilk çıktığı dönemlerde dot-com şirketlerinde ve arama motorlarında da benzer bir çılgınlık yaşanmış, borsa hisseleri aşırı yükselmişti. Sonuçta Google gibi birkaç dev ayakta kaldı, diğerleri piyasadan silindi gitti. O dönem bu şirketlerin hisselerine yatırım yapanlar da büyük zararlar etti.

Yapay zeka şirketlerine veri merkezi kuran, enerji ve soğutma üniteleri sağlayan altyapı firmaları kalıcı olacak. Şu an sadece yüzeysel birer arama motoru veya yazılım arayüzü durumunda olan şirketlerin birçoğu batacak, içlerinden yalnızca birkaçı ayakta kalabilecektir. Bu riski bildikleri için Google gibi devler, yapay zeka altyapı şirketleriyle şimdiden strategic ortaklıklar kurmaya başladı.

Jeopolitik Düğüm: Çip ve Kritik Mineraller

Kritik minerallerin maden sahalarında ve ayrıştırma teknolojisinde Çin neredeyse tekel durumunda. Çin’in tek eksiği ise mikro boyuttaki ileri seviye çip üretimi; bu noktada ABD, Tayvan ve Güney Kore’ye bağımlı. Tayvan merkezli TSMC fabrikası ve Güney Kore, küresel çip üretiminde kilit konumda yer alıyor. Hatta "Çin, Tayvan’ı işgal ederse bunu sırf bu çip fabrikası için yapacak" esprileri dahi üretiliyor. Kısacası çip üretiminde herkes birbirine muhtaç.

Kritik minerallerde Çin baskınken, çiplerin üretildiği ASML litografi makineleri Hollanda’da bulunuyor. Fabrikalar ise Tayvan ve Güney Kore’de kümelenmiş vaziyette. ABD yeni çip fabrikaları kursa da üretim henüz istenilen verim ve düzeye ulaşabilmiş değil. Avrupa bu yarışta çok geride kaldı. Hindistan belirli bir seviyede üretim yapabilirken, Türkiye ise TÜBİTAK bünyesinde kendi ihtiyacını karşılayacak düzeyde butik üretimler gerçekleştiriyor.

Esas Maliyet: Enerji ve Soğutma

Yapay zekada sadece çip üretmek tek başına yeterli olmuyor. Yapay zeka sistemleri devasa miktarda enerji tüketiyor. Bu sistemleri hem çalıştırmak hem de soğutmak için çok büyük enerji ve su kaynaklarına ihtiyaç var. Körfez ülkelerindeki veri merkezlerinin çatışma ve jeopolitik risklerle karşılaşması, bölgeyi güvenilir bir alan olmaktan çıkardı. Soğutma ve su kaynakları açısından Kuzey Avrupa ülkeleri son dönemde çok daha cazip hale geldi. Kesintisiz ve yüksek enerji ihtiyacını karşılamak adına ise Küçük Modüler Nükleer Santraller (SMR) ön plana çıkmış durumda. Bu santral teknolojisinde de ABD en büyük üretici konumunu koruyor.

Geleceğin Kazananları: Altyapı Şirketleri

Microsoft, Amazon, Alphabet ve Meta gibi devler devasa yatırımlar yapmalarına rağmen, yapay zeka operasyonlarından henüz yatırdıkları parayı geri döndürecek boyutta net bir kâr akışı sağlayamadı. Tabii yapay zeka şirketleri klasik bir ticari firmanın kârlılık mantığıyla değerlendirilemez. Stratejik bir gereklilik ve küresel üstünlük aracı olduğu için bu şirketler devletler tarafından da destekleniyor.

Yapay zeka yazılım balonu patlasa bile veri merkezleri, trafolar, kablo üreticileri, soğutma fanı teknolojileri ve enerji santrali üreten şirketler ayakta kalacak. Borsadaki hisseleri de aşırı çöküşler yaşamayacak. Çünkü hangi yazılım şirketi ayakta kalırsa kalsın, onlara bu fiziki altyapıyı satmaya devam edecekler. Özetle; altın arayanlar değil, arayanlara kazma, kürek ve elek satanlar kazanmayı sürdürecek.

Bekir ÜLKER