17

Amerika Birleşik Devletleri’ni küresel bir güç olma yoluna sokan 1861-1865 İç Savaşı, sadece bir kölelik mücadelesi değil, iki farklı ekonomik sistemin çarpışmasıydı. Kuzey’in sanayi hamlesi ve Güney’in tarım direnişiyle şekillenen bu süreç, modern Amerika’nın doğum sancılarını temsil ediyor.

Amerika Birleşik Devletleri’ni küresel bir güç olmaya götüren yol, 1861-1865 yılları arasında yaşanan kanlı bir iç savaştan geçti. Peki, bu savaş sadece bir kölelik mücadelesi miydi, yoksa devasa bir ekonomik sistemin çarpışması mı? Kuzey'in endüstriyel yükselişi ile Güney'in tarım temelli direnişinin perde arkasını ve birliği hayatıyla ödeyen Başkan Lincoln'ün dramatik hikâyesini mercek altına alıyoruz.

İki Ayrı Amerika: Sosyal ve Ekonomik Uçurum

Amerikan İç Savaşı, görünürde zenci esareti meselesinden çıksa da aslında bu mesele iki bölge arasındaki derin yapısal farkların bir patlama noktasıydı. 1850’li yıllara gelindiğinde Amerika, birbirine taban tabana zıt iki dünyaya bölünmüştü.

• Güney Eyaletleri: Genel olarak Katolik olan Güney halkı, yaşamını büyük mülkiyet esasına dayanan tarıma bağlamıştı. Pamuk, pirinç, tütün ve şeker kamışı üretiminin merkezi olan Güney’de ekonomi, sayısı 3 milyonu aşan zenci kölelerin emeği üzerine kuruluydu. Bazı eyaletlerde zenci nüfusun beyazlardan fazla olması, köleliği Güney için vazgeçilmez bir "hayat tarzı" haline getirmişti. Zenciler burada ağır disiplin altında, eğitimden mahrum ve aile bütünlüklerinin her an bozulabildiği trajik şartlarda yaşıyordu.
• Kuzey Eyaletleri: Çoğunluğu Protestan olan Kuzey’de ise endüstri devrimi yaşanıyordu. Kömür ve demir madenlerinin bolluğu sanayileşmeyi tetiklemişti. Kuzey, esir işçinin endüstriyel üretimde verimli olmadığını çok erken fark ederek 1827’de esareti kaldırmış ve ücretli işçi sistemine geçmiştir. Ekonomik olarak birbirine zıt olan bu iki kutuptan Kuzey, gümrük duvarlarını yükselterek yerli sanayisini korumaya çalışırken; sanayisi neredeyse hiç olmayan Güney, mamul maddeler bakımından Kuzey'e bağımlı kalmanın ve tekel fiyatların kıskacında daralıyordu.

Siyasi Gerilim: Kanunlar ve İdamlar

1830’lu yıllardan itibaren özellikle Kuzey’de kurulan dernekler ve kulüpler, kölelik karşıtı kampanyaları şiddetlendirdi. Bu durum iki taraf arasında ölümlü çatışmalara kadar uzandı. Güney Carolina Valisi James Hammond’un esareti "Cumhuriyetçi yapının temel taşı" olarak nitelendirmesi, uzlaşmanın ne kadar imkânsız olduğunu gösteriyordu.

1848’de Kaliforniya’nın alınmasıyla kriz yeni bir boyut kazandı: Yeni topraklarda kölelik uygulanacak mıydı? Temsilciler Meclisi’nde kabul edilen yasak teklifi Senato’da reddedildi. Ardından 1850’de çıkan ve "kaçan kölelerin her şartta yakalanıp iade edilmesini" öngören kanun, Kuzeyliler için bardağı taşıran son damla oldu. 1854’te Kansas ve Nebraska eyaletlerinde esaretin kabul edilmesi, Güneyliler için bir zafer olsa da Kuzeyli siyasetçiler şu uyarıyı yapıyordu: "Bu zaferin yankıları, esaret ölünceye kadar devam edecektir."

1857’de Yüksek Mahkeme’nin "Kongre’nin eyaletlerde esareti yasaklayamayacağı" kararı ve 1859’da Virjinya’da zencileri kurtarmak isteyen 6 kişinin idam edilmesi, gerginliği artık kopma noktasına getirdi. Kuzeyliler bu isimleri "Hürriyet Şehidi" ilan ederken, her iki taraf da kaçınılmaz bir savaşa doğru yürümeye başladı.

Dengelerin Bozulması ve Abraham Lincoln’ün Seçimi

Güney, Kongre’deki siyasi gücünü kaybetmeye başlamıştı. Nüfusun üçte ikisinin Kuzey’de yaşaması, temsil gücünü Kuzey lehine çevirmişti. Ayrıca Amerikan siyasetindeki muhafazakâr "Virjinyalı politikacı" geleneği yıkılıyor, yerini genç ve liberal kuşaklar alıyordu. Bu gelişme karşısında Güney, federal sistem içinde "eyalet haklarını" savunmaya başladı ve kölelik meselesini bir anayasa meselesi haline getirerek "Birlik’ten ayrılma" tehdidini masaya koydu.

Siyasi partiler de bu meseleyle parçalandı. 1854’te doğrudan esaret karşıtı bir tepki olarak kurulan Cumhuriyetçi Parti, 1860 seçimlerini Abraham Lincoln ile kazandı. Lincoln’ün hem esaret karşıtı fikirleri hem de "ne pahasına olursa olsun Birliği koruma" kararlılığı, Güney için savaş sebebiydi. Lincoln 4 Mart 1861’de yemin ederken, 7 güneyli eyalet çoktan "Amerika Konfedere Devletleri"ni kurmuştu.

Dört Yıl Süren Amansız Mücadele (1861-1865)

12 Nisan 1861’de ilk topun atılmasıyla başlayan savaşta güç dengeleri kâğıt üzerinde Kuzey lehineydi. 22 milyonluk Kuzey, güçlü bir endüstriye ve 22 bin millik demiryoluna sahipti. 9 milyonluk Güney ise 9 bin millik demiryoluna sahip olup silah ve mühimmatın çoğunu dışarıdan ithal etmek zorundaydı. Ancak Güney’in de müthiş bir azmi ve bu savaşı bir ölüm-kalım meselesi olarak görmesi, savaşın tahmin edilenin aksine dört yıl sürmesine neden oldu.

Kuzey’in 2 milyon, Güney’in 1 milyon askerle çarpıştığı bu savaşın sonunda ölü sayısı 600 bini aşmıştır. Karşılıklı strateji ve taktiklerle geçen çetin yılların ardından, 9 Nisan 1865’te Güney teslim oldu. Ancak zaferin sevinci kısa sürdü. Beş gün sonra, 14 Nisan akşamı Başkan Lincoln bir suikast sonucu öldürüldü. Lincoln, Birleşik Amerika’nın bütünlüğünü hayatı ile ödemiş oldu.

Sonuç: Kâğıt Üzerindeki Hürriyet ve Yeni Amerika

Savaşın sona ermesiyle zenci esareti resmen kaldırıldı; fakat bu gelişme sorunları tamamen çözmedi. Lincoln sonrası dönemdeki kötü politikalar, Kuzey ve Güney arasındaki dayanışmayı geciktirdi. Zenciler oy hakkı ve hürriyet kazansa da toplumsal hayattaki zenci-beyaz ayrımı ve çatışmaları 20. yüzyılın ortalarına kadar şiddetini korudu.

İç savaşın etkileri ve sonuçları uzun bir süre devam etmekle beraber, Birleşik Amerika’nın tarihinde yeni bir dinamizm meydana getirmiştir. Netice itibarıyla 1865’te susan silahlar, aslında Modern Amerika’nın inşa sürecini başlatmıştır. Bu büyük iç hesaplaşma, Amerika’nın küresel bir dev olma yolundaki yapısal engellerini ortadan kaldıran en büyük kırılma noktası olmuştur.

KAYNAKÇA: Bu yazı hazırlanırken, Prof. Dr. Fahir Armaoğlu’nun "19. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1789-1914)" isimli temel eseri referans alınmıştır.