30

Abbasiler döneminde Bağdat'ta kurulan ve bilginin altınla ödüllendirildiği efsanevi ilim merkezi Beytü'l-Hikme, Doğu ile Batı arasında köprü kurarak modern bilim ve medeniyetin temellerini attı. Beş yüz yılı aşkın süre insanlığın ortak hafızası olan bu muazzam müessese, Orta Çağ'ın en büyük zihinsel devrimine ev sahipliği yaptı.

Bugün dünyayı yöneten modern bilim ve medeniyetin temellerinin, yüzyıllar önce Bağdat’ta atıldığını biliyor muydunuz? Tarihin akışını değiştiren, Doğu ile Batı arasında köprü kuran bu muazzam müessese sadece bir kütüphane değil; insanlığın ortak hafızasıydı. Bu yazımızda insanlık tarihinin en büyük zihinsel devrimlerinden biri olan, bilginin altınla ödüllendirildiği efsanevi merkez "Beytü'l-Hikme"yi masaya yatırıyoruz.

İslam’ın Altın Çağının Kalbi: Beytü’l Hikme

Bir halifenin, tercüme edilen kitapların ağırlığınca altın ödediği bir ilim merkezi düşünelim. Dünyanın dört bir yanından getirilen eserlerin toplandığı, bilim insanlarının özgürce tartıştığı ve yeni fikirlerin doğduğu bu çatı, sıradan bir kütüphane değildi. Burada matematikten astronomiye, tıptan felsefeye kadar birçok alanda çalışmalar yürütülüyor; eski medeniyetlerin bilgi mirası yeniden işlenerek insanlığın hizmetine sunuluyordu. Bağdat'ta kurulan bu müessese, yüzyıllar boyunca bilim dünyasını etkileyen büyük bir medeniyet projesine dönüştü. İşte bu tarihi merkezin adı; Hikmet Yurdu veya Hikmet Evi anlamlarına gelen Beytü'l-Hikme idi.

İmparatorluğun Zirvesi ve Kültürel Temas

Abbasiler, 800’lü yılların başında Atlantik’ten İndus Nehri’ne kadar uzanan bir devlete hükmediyorlardı. Başkentleri Bağdat, milyonu aşan nüfusuyla bir dünya şehriydi. Kıpti, Grek, İran ve Hint medeniyetlerinin zengin kültürel mirasına sahiptiler.

Müslümanlar, İslam coğrafyasının genişlemesiyle Helen, İran ve diğer kültürlerle temas etmiş; bu medeniyetlere karşı içlerinde büyük bir merak uyanmıştı.

Ayrıca farklı kültürlerle yaşanan fikir tartışmalarında, kendi inançlarını tutarlı bir şekilde savunabilmek için bu medeniyetleri yakından tanımak onlar için ihtiyaç haline gelmişti.

Halife Me'mûn’un Vizyonu ve Kuruluş

Bunun yanında, yedinci Abbasi Halifesi Me'mûn’a göre ideal bir toplum oluşturmak ancak bilim ve akılcılıkla mümkündü. Bunu gerçekleştirmek için de farklı bölgelere yayılmış olan bilimsel birikimin tek bir merkezde toplanması gerekiyordu. Me'mûn, İslam dünyasının en iyi alimlerinin bir araya gelmesi halinde büyük bir ilerleme kaydedileceğine inanıyordu.

Bu düşünce ve girişimlerin neticesinde, Bağdat’ta "Hikmet Yurdu" anlamına gelen ve Beytü’l-Hikme olarak ün yapan bir müessese kuruldu. Bu müessesenin etki alanı, modern anlayışlara dayalı eğitim kurumlarıyla rekabet edebilecek bir düzeydeydi. "Burası; kütüphane, çeviri merkezi, araştırma laboratuvarı ve üniversiteyi tek bir çatı altında toplayan külliye tarzında bir yerdi.

İstanbul'dan Bağdat'ta Taşınan Hazineler

Beytü’l-Hikme’nin kesin kuruluş tarihi ve kurucusu hakkında farklı görüşler vardır. Yaygın kabule göre kurum, 830 yılında Halife Me'mûn tarafından kurulmuştur. Ancak bu fikrin ve ilk girişimlerin Halife Mansûr dönemine, yani 754-775 yıllarına kadar gittiği de bilinmektedir.

Halife Me'mûn, Beytü’l-Hikme’yi büyüterek Orta Çağ’ın adeta bir bilim akademisine dönüştürdü. 830 yılındaki başarılı Bizans seferinden dönerken toplattığı eserleri Bağdat’a getirdi. Kütüphaneyi zenginleştirmek için büyük bir bütçe ayırdı. Hatta Bizans İmparatoru'yla yazışarak aldığı izinle, Bizans şehirlerindeki depolarda muhafaza edilen nadide eserleri Bağdat'a getirtmek için İstanbul’a bir heyet gönderdi.

Me'mûn; Yunanca, Süryanice, Farsça, Hintçe ve Kıptice yazılmış bilimsel eserleri toplamaya büyük önem veriyordu. Toplanan bu nadide kaynaklar, Beytü’l-Hikme’de muhafaza ediliyordu.

Beytü’l-Hikme’nin saray müştemilatı içinde yer alan bir bina olduğu bilinmektedir. Bu binada kitapların korunduğu odalar, bir okuma salonu ve geniş bir çalışma kadrosu vardı. Beytü’l Hikme’nin kadrosu; Beytü’l Hikme müdürü, yazarlar ve çevirmenlerin yanı sıra kâtipler, müstensihler, yani el yazısıyla kitap çoğaltanlar, kâğıt görevlileri ve mücellitlerden, yani kitap ciltleme görevlilerinden oluşuyordu. 

Beytü’l-Hikme’de bu faaliyetlerin yanı sıra düzenli seminerler ve konferanslar da gerçekleştiriliyordu. Hatta Halife Me'mûn’un burada her hafta ilmi toplantılar yaptığı bilinmektedir. Dönemin alimleri ve filozofları, tam bir düşünce özgürlüğü içinde, farklı inanç ve felsefi akımlar üzerine özgürce tartışırlardı.

Bu dönemde hizmet veren mütercimlerden Yuhannâ b. Mâseveyh, tıp alanında tanınmış bir Hıristiyandı. Tıpla ilgili eserler kaleme alan Yuhannâ’nın “humma” hakkındaki risalesi uzun süre değerini korumuş, daha sonra Latince ve İbraniceye tercüme edilmiştir. Me'mûn döneminde, tıp alanında yapılan çevirilerin önde gelen bir diğer ismi ise Cebrâîl b. Buhtîşû’dur. İyi bir hekim olan Buhtîşû, tıbbi eserlerin Yunancadan Arapçaya kazandırılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Beytü’l-Hikme’den yolu geçen önemli mütercimlerden birisi de Ömer b. Ferruhân et-Taberî’dir. Bu mütercim Farsçadan Arapçaya çevirilerde bulunmuştu. Astronomi ilmini çok iyi biliyordu ve Me'mûn için birçok kitap tercüme etmişti.

Me'mûn döneminin en meşhur mütercimlerinden birisi de Huneyn b. İshâk’tı. Huneyn b. İshak birçok önemli dil biliyordu. Öklid, Platon ve Aristoteles gibi dev isimlerin eserlerini Arapçaya kazandırdı. Halife Me'mûn'un, bilime verilen değeri göstermek adına, Huneyn’e tercüme ettiği kitapların ağırlığı kadar altın ödediği rivayet edilmektedir.

Doğu'dan Batı'ya Uzanan Kültür Köprüsü ve Özgün Bir Medeniyetin Doğuşu

Beytü’l-Hikme’de üzerinde çalışılan ve günümüzde de popülerliğini koruyan en ikonik eserlerden biri Kelile ve Dimne’dir. Aslen Hindistan kökenli olan bu ahlak ve siyaset kitabı, Sasani Hükümdarı Enûşirvân döneminde tabip Berzûye tarafından Farsçaya kazandırılmıştı. Sekizinci yüzyılda ise ünlü düşünür İbnü'l-Mukaffa eseri Farsçadan Arapçaya çevirerek İslam dünyasıyla buluşturdu. Zamana meydan okuyan bu şaheser, o günden bugüne otuzdan fazla dile defalarca tercüme edilmiştir.

Me'mûn döneminde mütercimlerin farklı kültürlere ait eserleri Arapçaya kazandırması, İslam kültürüne büyük katkı sağladı. Beytü’l-Hikme’de yürütülen bu çalışmalar önemli gelişmelere yol açtı ve dikkat çekici sonuçlar doğurdu. Bu sayede İslam kültürü, dışarıdan aldığı unsurları taklit etmek yerine kendi bünyesinde eriterek kendine has, özgün bir karakter geliştirdi.

İslam fetihleri; Çin ve Hindistan sınırlarından Yunanistan, İtalya ve Fransa’ya kadar uzanan geniş toprakları tarihte ilk kez siyasi olarak birleştirdi. Müslümanlar başlangıçta askeri ve siyasi güçleriyle, daha sonra ise dil ve inanç bağlarıyla bu farklı kültürleri tek bir toplum çatısı altında toplamayı başardı.

Akdeniz’in köklü Grek, Roma ve İsrail gelenekleri ile eski Yakındoğu'nun hayat tarzı bu geniş coğrafyada yan yana geldi. Çeşitli halklar, inançlar ve kültürler İslam medeniyetinin çatısı altında bir arada yaşadı. Kaynakları ve kurucuları farklı olsa da, bu büyük buluşma genel görünüşüyle tamamen özgün bir İslam medeniyetinin doğmasını sağladı.

Öyle ki, pek çok Hristiyan öğrenci ilim ve kültür tahsil etmek için Bağdat’taki Beytü’l-Hikme’ye geliyordu. Bu dönemde bir yandan Doğu’dan önemli kitaplar getirilmeye devam ediyor, diğer yandan İslam ilim ve felsefesi on ikinci yüzyıldan itibaren Sicilya ve Endülüs yoluyla Batı’ya aktarılıyordu.

Moğol İstilası ve Zamansız Miras

İlk dönemlerde bir tercüme bürosu ve kütüphane olarak kurulan Beytü’l-Hikme, zamanla genişleyerek pozitif ilimlerin araştırıldığı bir merkez ve eğitim kurumu haline geldi. Beş yüz yıldan fazla bir süre boyunca İslam bilim dünyasına öncülük eden bu merkez, 1258 yılında Moğol Hükümdarı Hülâgû tarafından yakılıp yıkıldı.

Özetlemek gerekirse; ilk etapta bir tercüme bürosu ve kütüphane olarak faaliyete başlayan Beytü’l-Hikme, zamanla pozitif bilimlerin ve felsefenin harmanlandığı büyük bir eğitim merkezine dönüştü. Doğu’nun ve Batı’nın bilgi birikimini aynı çatı altında buluşturarak, sadece bir çeviri merkezi olmadığını, farklı kültürleri kendi potasında eritip özgün bir İslam medeniyeti inşa ettiğini ispatladı. Hristiyan öğrencilerden Müslüman alimlere kadar geniş bir kitleye kapılarını açan bu müessese, bilimsel hazinesini Sicilya ve Endülüs üzerinden Batı dünyasına da aktararak insanlık tarihinin ortak mirasına yön verdi. 

Her ne kadar 1258 yılındaki Moğol istilasıyla fiziksel olarak yıkılmış ve yüz binlerce eseri yok edilmiş olsa da, Beytü’l-Hikme’nin asırlar boyunca ürettiği ilim ve düşünce temeli, modern dünyanın şekillenmesindeki sessiz ve en güçlü öncülerden biri olarak tarihteki yerini almıştır.

Kaynaklar:

• Prof. Dr. Nahide Bozkurt, Abbasiler’de Bilimsel Gelişmeler, İslam Tarihi ve Medeniyeti,
• Mahmut Kaya, Beytü’l-Hikme, TDV İslâm Ansiklopedisi,
• Firas Alkhateeb, Kayıp İslam Tarihi,
• Gülnihal Köken, Ortaçağ’da Eğitim Felsefesi.