12

Türkiye’de tarım sigortalarının yaygınlaşmasının önündeki temel engeller; prim maliyeti algısı, bilgi asimetrisi, ekspertiz süreçlerine yönelik güven sorunu ve eğitim eksikliği olarak öne çıkıyor. Dr. Murat Isıyel, köşe yazısında TARSİM’in mevcut yapısını ve hasar yönetimi süreçlerini değerlendirirken, sistemin geleceğinde teknoloji, şeffaflık ve üreticinin bilinçlendirilmesinin belirleyici olacağına dikkat çekiyor.

Türkiye, topoğrafik yapısı ve iklimsel çeşitliliği nedeniyle tarımsal risklere karşı son derece hassas bir coğrafyadır. Bu hassasiyet, küresel iklim krizinin tetiklediği ekstrem hava olaylarıyla birleştiğinde, tarımsal üretimi sadece ekonomik bir faaliyet olmaktan çıkarıp stratejik bir güvenlik meselesine dönüştürmüştür. Bu risk sarmalına karşı 2005 yılında hayata geçirilen TARSİM (Tarım Sigortaları Havuzu), kamu ve özel sektörün entegre olduğu dünyadaki en başarılı iş birliği modellerinden biri olarak kabul edilmektedir. Ancak sistemin makro düzeydeki başarısı, mikro düzeyde yani tarladaki üretici nezdinde bazı yapısal dirençlerle karşılaşmaktadır. Bugün tarım sigortalarının arzu edilen penetrasyon (yayılım) seviyesine ulaşmamasının temelinde dört ana güçlük veya engel yatmaktadır ki bunlar prim maliyeti algısı, güven sorunu, eğitim eksikliği ve derinleşen bilgi asimetrisidir. 

A- Gelişim Engelleri

1. Prim Maliyeti: Gerçeklik ile Algı Arasındaki Uçurum

Tarım ekonomisi literatüründeki akademik çalışmalar, Türk çiftçisinin sigorta yaptırmama nedenleri arasında ilk sırayı "primlerin yüksekliği" algısının aldığını göstermektedir. Oysa rasyonel bir bakış açısıyla bakıldığında, TARSİM poliçeleri devletin sağladığı devasa sübvansiyonlarla desteklenmektedir. 2024 ve 2025 yıllarında bitkisel ürünlerde %50-70, köy bazlı kuraklık verim sigortalarında %70, hayvancılıkta ise %50-60'a varan devlet prim desteği uygulanmaktadır. 

Buna rağmen primlerin "yüksek" algılanmasının arkasında yatan yapısal bir gerçeklik vardır, o da Türkiye tarımının küçük ölçekli olması, parçalı arazi yapısına sahip olması ve düşük kâr marjları ile faaliyet yürütmesidir. Üretici için tohum, gübre ve mazot gibi girdi maliyetlerinin baskısı altındayken, cebinden çıkacak olan %15'lik peşinat tutarı (hayvan hayat sigortalarında %25) bile ciddi bir likidite problemi olarak görülebilmektedir. Burada sorun sadece paranın miktarı değil, paranın fırsat maliyetidir. Çiftçi, henüz gerçekleşmemiş bir afet için ödeme yapmayı, garantili bir girdi maliyetine tercih etmekte zorlanmaktadır. Ayrıca sigortanın, tarımsal kredi kullanırken bankalar tarafından talep edilen "zorunlu bir masraf" olarak görülmesi, sigortanın koruyucu bir kalkan olmaktan ziyade bir "vergi" veya ek maliyet yükü gibi algılanmasına yol açmaktadır. 

2. Bilgi Asimetrisi ve Şeffaflık Sorunu

Sigortacılık, doğası gereği teknik terminolojinin yoğun olduğu bir alandır. TARSİM sisteminde, poliçe tanzimi ile hasar ödemesi arasındaki süreçte yaşanan "bilgi asimetrisi", üretici ile kurum arasındaki güven bağını zedeleyen en büyük etkendir. Bilgi asimetrisi, taraflardan birinin (sigorta şirketi veya eksper) diğerinden (çiftçi) daha fazla veya daha teknik bilgiye sahip olması durumudur. 

Bu durumun en somut örneği "muafiyet" ve "müşterek sigorta" uygulamalarında görülür. TARSİM, primleri ucuzlatmak için hasarın belli bir kısmını üreticinin üstlenmesini öngören aktüeryal modeller kullanır. Örneğin, %12 muafiyetli bir poliçede, hasar anında yapılan kesinti, poliçe şartlarını tam olarak kavramamış olan çiftçi tarafından "şirketin haksız kesintisi" veya "eksper yanlılığı" olarak yorumlanmaktadır. Çiftçi, hasar tespit raporundaki teknik detayları ve hesaplama yöntemlerini anlamadığında, ortaya çıkan sonuç ne kadar adil olursa olsun bir "mağduriyet" hissi oluşmaktadır. Saha ile merkez arasındaki bu iletişim kopukluğu, dijitalleşme vizyonuna rağmen halen çözülmesi gereken en büyük operasyonel "sürtünme" alanıdır. 

3. Ekspertiz Süreçleri ve Güven Erozyonu

Tarım sigortalarının omurgasını bağımsız eksperlerin yaptığı zarar tespitleri oluşturur. Ancak tüketici şikayetleri ve saha gözlemleri, bu sürecin en fazla eleştiri alan nokta olduğunu kanıtlamaktadır. Eksperin tarladaki davranışı, kullandığı dil ve hasarı belirleme yöntemi, çiftçinin sisteme olan güvenini doğrudan belirlemektedir. 

Özellikle büyük afetlerin ardından yaşanan yoğunluklarda, ekspertiz raporlarındaki çelişkiler veya "eksik hasar tespiti" iddiaları, sosyal medyada ve şikâyet platformlarında hızla yayılmaktadır. Örneğin, bir yangın sonrası fidanların durumunun tespitinde veya don hasarının fenolojik evrelere göre hesaplanmasında yaşanan teknik tartışmalar, çiftçi nezdinde "kurumsal bir savunma mekanizması" olarak algılanmaktadır. Bu güven erozyonu, bir sonraki yıl poliçe yenileme oranlarını düşüren en temel psikolojik faktördür. 

4. Eğitim: Sistemin Sürdürülebilirliği İçin Tek Çıkış Yolu

Akademik literatür, Türkiye'de tarım sigortası penetrasyonunu artıracak en kritik müdahale alanının "finansal okuryazarlık ve eğitim" olduğunu vurgulamaktadır. Üreticinin sadece "prim ödeyip hasar alan" pasif bir aktör olmaktan çıkarılması, sistemin paydaşı haline getirilmesi gerekmektedir. 

Bu noktada eğitimin kapsamı şu üç eksende şekillenmelidir:

• Finansal Okuryazarlık: Muafiyet, müşterek sigorta ve prim desteği gibi kavramların çiftçinin anlayabileceği sade bir dille anlatılması.
  
  
• Risk Yönetimi Bilinci: Sigortanın sadece afet sonrası bir yardım değil, modern bir risk transfer aracı olduğunun kanıksatılması.
  
  
• Dijital Entegrasyon: E-devlet, TÜRKVET ve ÇKS gibi kayıt sistemlerinin güncel tutulmasının, hasar tespit hızı ve doğruluğu üzerindeki etkisinin gösterilmesi. 

B. Hasar Yönetimi ve Operasyonel Gerçekler

TARSİM’in sahadaki başarısını ölçen en önemli kriter, hasar ihbarından tazminat ödemesine kadar geçen süredir. 2024-2025 yılı verileri, sistemin operasyonel yükünün ne denli ağırlaştığını göstermektedir. Toplamda 2024 yılı için 12 Milyar TL, 2025 yılı için de yaklaşık 33 milyar TL hasar tazminat ödemesi aslında üreticinin iklim şoklarına karşı sigorta dışında bir finansal sığınağının olmadığını kanıtlamıştır. 

Özellikle ilk sırada yer alan dolu hasarları ve don hasarları, bitkisel üretimdeki kırılganlığı belgelemiştir. Hayvancılık tarafında ise yapılan hasar ödemeleri, işletmelerin çevresel risklere karşı ne kadar korumasız olduğunu teyit etmektedir. Ancak bu devasa rakamlar bile, sigorta yaptırmayan milyonlarca dekarlık alanın ve milyonlarca hayvanın yaşadığı kayıpları kapsamamaktadır. Bu durum, sigortanın yaygınlaştırılmasının bir "seçenek" olmadığını, "ulusal güvenlik" meselesi olduğunu göstermektedir. 

C. Gelecek Vizyonu: Teknolojik Entegrasyon ve "Model Ülke"

Bilgi asimetrisini kırmanın yollarından biri de insan faktörüne dayalı hata payını minimize eden teknolojilerdir. TARSİM, son yıllarda uzaktan algılama, dron teknolojileri ve yapay zekâ tabanlı rekolte tahminleri üzerinde çalışmalar yürüterek ekspertiz süreçlerini daha objektif hale getirmeyi hedeflemektedir. Bu teknolojiler, eksper ve çiftçi arasındaki "tespit tartışmalarını" teknik bir veri zeminine oturtarak güven krizini aşmada anahtar rol oynayabilir. 

TARSİM’in yerel başarısı, uluslararası alanda da bir "soft power" unsuru olarak kullanılmaktadır. Azerbaycan’da kurulan Agrar Sigortaları Fonu, tamamen TARSİM modelinin bir kopyası ve bilgi transferi (know-how) ürünüdür. Kuzey Makedonya ve Özbekistan gibi ülkelerin de bu modeli rehber alması, Türkiye’nin tarımsal risk yönetimi alanında küresel bir otoriteye dönüştüğünü göstermektedir. Ancak uluslararası alandaki bu prestijin sürdürülebilirliği, içerideki küçük üreticinin sistemle barışık olmasına bağlıdır. 

Sonuç ve Değerlendirme

TARSİM, 2024-2025 yıllarında ödediği tarihi rekor tazminatla, iklim krizinin yakıcı etkilerine karşı üreticinin tek finansal dayanağı olduğunu kanıtlamıştır. Ancak sistemin sürdürülebilirliği, sadece devletin sağladığı bütçe desteğine bağlı olmamalıdır, devletin yanında çiftçi de sisteme güven duymalı ve katılmalıdır.

Prim maliyeti algısını kırmak için indirimler yeterli değildir; bu indirimlerin ve koruma kapsamının "bilgi asimetrisini" ortadan kaldıracak şekilde anlatılması şarttır. Geleceğin TARSİM’i, poliçe kesen bir havuz olmanın yanında, dijital teknolojilerle şeffaf hasar tespiti yapan, eğitim programlarıyla çiftçinin finansal bilincini yükselten bir rehber kuruma dönüşmelidir. Unutulmamalıdır ki; tarladaki çiftçinin tam olarak anlamadığı ve güvenmediği bir sigorta sistemi, devlet desteği ne kadar yüksek olursa olsun, gerçek potansiyeline asla ulaşamayacaktır. 

Dr. Murat ISIYEL