02

TEPAV yazarı H. Ekrem Cunedioğlu, yapay zekâ geliştiricileri ile devletler arasındaki gerilimi Max Weber’in "demir kafes" kavramıyla analiz ediyor. Yapay zekânın ahlaki pusulasının kimin elinde olacağı tartışılırken, algoritmik bürokrasiye karşı yeni bir toplumsal sözleşme ihtiyacı vurgulanıyor.

Yapay Zekânın Demir Kafesi: Otonom Piyasalar ve Yeni Ahlaki Sözleşme İhtiyacı
Yapay Zekâ ve Ahlaki Çatışma

Beyaz Saray ile Silikon Vadisi arasındaki son gerilimler; görünüşte ulusal güvenlik ve jeopolitik üstünlük mücadelesi gibi dursa da özünde yapay zekânın geleceğini şekillendirecek dev bir ahlaki yön belirleme kavgasıdır. Teknoloji devleri, sistemlerinin otonom silahlar veya kitlesel gözetim gibi amaçlarla kullanılamayacağına dair kendi kırmızı çizgilerini dayatırken, devlet aklı bu tekelci ahlak inşasına müdahale etmektedir.

Tarihsel Bir Gerçek: Ahlaki Pusula Olmadan Sistem Kurulamaz

TEPAV (Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı) yazarı H. Ekrem Cunedioğlu’nun 2 Mart 2026 tarihli analizinde vurguladığı gibi; hiçbir devasa teknolojik veya ekonomik sistem, onu meşrulaştıran ve yönlendiren bir ahlaki pusula olmadan inşa edilemez. Bu çatışma, kurumların teknolojinin rotasını çizmek için verdiği tarihsel savaşların yeni bir perdesidir.

Weber’in “Demir Kafes” Tezi ve Günümüz Yapay Zekâsı

Cunedioğlu, Max Weber’in 1905 tarihli klasik eseri Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu’ndan hareketle çarpıcı bir benzetme yapıyor: Kapitalizm başlangıçta dini vecd ve meslek bilinciyle doğmuş olsa da bir kez kurulduktan sonra ahlaki inançlar buharlaşır ve geriye sadece rasyonel, hesaplanabilir, kaçınılmaz bir “demir kafes” kalır.

21. Yüzyılın Demir Kafesi: Algoritmik Bürokrasi

Bugün yapay zekâ laboratuvarlarında “guardrails” (güvenlik bariyerleri) ve hizalanma kuralları altında kodlanan katı kısıtlamalar ile optimizasyon metrikleri, tam da bu demir kafesin 21. yüzyıl versiyonudur. Bir avuç mühendis veya şirket yönetim kurulunun “doğru” ve “güvenli” algısı; soyut bir ahlaki pusula olmaktan çıkıp milyarlarca insanın hayatını yönetecek, esnekliği olmayan algoritmik bir bürokrasiye dönüşme riski taşıyor.

Teknoloji Kader Değil, Ahlaki Tercihlerin Ürünü

Yazar, Daron Acemoğlu ve Simon Johnson’un 2023 çalışmalarına atıfla teknolojinin yönünün kader olmadığını, gücü elinde tutanların ahlaki tercihleriyle şekillendiğini hatırlatıyor. Ancak devleti şirketlere karşı kurtarıcı olarak görmek yanılgıdır: Devletler de kendi güvenlikçi ve militarist ahlaklarını dayatabilir; kurumların kapasite yetersizliği ve ideolojik yanlılığı teknolojinin insanlığa faydasını kısıtlayabilir.

Devlet mi, Şirket mi? Yeni Ahlaki Sözleşme İhtiyacı

Cunedioğlu’na göre yapay zekânın otonom piyasaları ve karar mekanizmaları, yeni bir toplumsal ahlaki sözleşme gerektiriyor. Bu sözleşme ne sadece şirketlerin ne de sadece devletlerin tekelinde olmalı; teknolojinin yönü, geniş toplumsal mutabakatla belirlenmelidir.

Kaynak: TEPAV resmi sitesi – tepav.org.tr (Yazar: H. Ekrem Cunedioğlu, Yayın Tarihi: 02/03/2026)